ÝAŞY ULY AGAÇLAR – BOTANIKA TEBIGY ÝADYGÄRLIKLERI
594 Türkmenistanyň ýaşy uly agaçlary, gymmaty diňe bir biologiki ýaşy bilen çäklenmän, tebigy desgalaryň özboluşly bir toparyny emele getirýär. Merkezi Aziýanyň gurak howa şertlerinde, her asyrlary gören agaç, aýratyn durnuklylygyň we uýgunlaşmagyň şaýady, taryhy we medeni landşaftyň belligidir. Bu agaçlar, ýerleri özleşdirmegiň, şäherleriň kemala gelmeginiň we halk däp-dessurlarynyň, tebigy we howa şertleriniň saklanylyşynyň taryhyny ýazga geçirýän janly ýadygärlikler hökmünde hyzmat edýär. Häzirki wagtda iň meşhur uzak ýaşaýan agaçlar, olaryň geografiki ýaýraýşy, görnüşlere degişliligi, medeni we hukuk ähmiýeti barada maglumatlaryň ähli taraplaýyn seljermesi geçirilýär. Iş geljekki ýyllara niýetlenendir, gözleg şäher dendrologik ýygyndylaryny we tebigatda - uzakdaky dag eteklerinde ösýän agaçlary, şeýle hem mukaddes derejä eýe bolan nusgalary öz içine alar ýaly gurluşlaşdyrylandyr.
Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat, gurak howa şertlerinde ýüz ýyldan gowrak wagt bäri durnukly we dürli-dürli bag-seýilgäh binagärliginiň nähili kemala gelendiginiň mysalydyr. Şäherde ýaşy ýüz ýyldan geçen 150-den gowrak agajyň bolmagy, bag ekmegiň köpden bäri we yzygiderli alnyp barylýan işiniň görkezijisidir. XIX asyryň ahyryndaky, hususan-da, gündogar tekiz şahaly tuýanyň we Eldar sosnasynyň ekilendigi baradaky anyk maglumatlar, bu tagallalaryň şäheriň kemala gelmeginiň irki döwürlerinde, esasan-da onuň gurluşygy bilen birlikde edilendigini tassyklaýar. Paýtagtyň göze ilýän ýaşy uly ýaşyl "patronlary" barada Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň mugallymlary we talyplary tarapyndan düzülen kartotekada maglumatlar ýygnandy, bu bolsa paýtagtyň dendrologik mirasyny öwrenmek we saklamak üçin institusional goldawyň bardygyna şaýatlyk edýär, şeýle biologiki desgalary hasaba almakda we ähtimal, goramakda yzygiderli ylmy çemeleşmäni görkezýär. Olary Aşgabadyň taryh ýazuwynyň "janly" ýadygärlikleri, şäher gurşawynyň ekologiýasyny gowulandyrmak, ony çylşyrymly howa şertlerine uýgunlaşdyrmak boýunça edilen tagallalary görkezýän taryhy resminamalar hasaplamak bolar.
Türkmenistanda çynar agaçlary, iň görnükli uzak ýaşaýan agaçlaryň biridir; paýtagtda ýaşy asyrlary geçen on çemesi agaç hasaba alyndy. Olaryň arasynda iň ulusy, ýagny göwresiniň daşky aýlawy dört metre golaý bolan nusgasy aýratyn tapawutlanýar. Bu beýik agaç aýratyn zehinli çagalar üçin niýetlenen internat mekdebine degişli ýerde ösýär. Göwresiniň daşky aýlawy üç metre çenli bolan ýene bir ähmiýetli çynar agajy, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Taryh we arheologiýa institutynyň binasynyň öňündäki ýeri bezeýär. Köne agaçlar ýaly köçeleriň ugrunda duş gelýärler, olara aýawly garalýar, agaçlaryň özlerini saklamak üçin ýoluň üstüne çykýan güýçli şahalary kesilýär. Olaryň orny - wizual ugur we gündelik şäher durmuşynyň simwoly, şäheriň bezegi bolup hyzmat etmekdir.
Aşgabatdaky demirýolçylaryň seýilgähi birnäçe görnükli ýaşy uly agaçlar üçin mesgen bolup hyzmat edýär. Olaryň arasynda, göwrüminiň galyňlygy azyndan üç metr bolan beýik aýlant we dub agaçlary bar. «Aşgabadyň ýaşytdaşy» hasaplanylýan tut agajy aýratyn orun eýeleýär, onuň göwrüminiň galyňlygy (ýa-da daşky aýlawy) dört metrden geçýär, bu bolsa ony şäheriň iň garry agaçlarynyň birine öwürýär. Bu nusgalar, alada we öňdengörüjilik bilen döredilen köne seýil bag zolaklarynyň esasyny düzýär. Aşgabadyň ýaşy uly agaçlarynyň dendrologik dürlüligi ekmek üçin giňden ýaýran görnüşe öwrülen glediçiýa agajy bilen baglanyşyklydyr: şeýle ýaşy uly bolan 34 sany agaç «Aşgabat», «Güneş» seýil baglaryny we Baýram han adyndaky seýilgähi bezeýär. Aşgabadyň Botanika bagynda 80-den gowrak gündogar tuýa agaçlaryndan ybarat alleýa, şeýle hem ýokary okuw jaýynyň köne binalarynyň daş-töwereginde XIX asyryň ahyrynda ekilen uly ýaşly we beýik tuýalar bar. Bu agaçlaryň iň ulusynyň göwrüminiň galyňlygy 2,24 metrdir.
Aşgabatda we ýurdumyzyň iň garry hasaplanýan eldar sosnasy Köşidäki täze ýaşaýyş toplumynda ösýär. Ol landşaftyň köp sanly gurluşyk üýtgeşmelerini başdan geçirip, iň soňky gezek hususy jaýyň howlusynyň ortasynda beýgelip durdy, şol ýerde ýaşan maşgala agajy aýap saklady. Onuň göwrüminiň galyňlygy düýbünde üç metrden geçýär. Ol ýaş nahal hökmünde Tbilisi Botanika bagyndan getirilip, 1897-nji ýylda Zakaspi oblastynyň tokaý hojalygy departamentiniň müdiri D. Morozow tarapyndan käriziň golaýynda ekilendigi mälimdir. Bu sosna öňki tokaý tejribe stansiýasynyň irki ekilen agaçlarynyň biridi, olaryň käbirleri Türkmenistanyň oba hojalyk uniwersitetiniň (TOHU) we Botanika bagynyň çäklerinde saklanyp galdy. Şeýle ýagdaý meşhur "Ylham" seýilgähi bilen baglanyşyklydyr, ol ýerde gurluşyk döwründe iki düýpli beýik aýlant agajy saklanyp galdy, Görogly köçesiniň ugrunda, ýanyýodanyň golaýynda bolsa glediçiýa agajy saklanyp galdy. Bu agaçlaryň ýaşy ýüz ýyldan gowrak.
Ösdürilip ýetişdirilen agaç – ýerde adam zähmetiniň iň gowy ýadygärligidir. Häzirki wagtda türkmen halky, uzak geçmişiniň bolşy ýaly, emeli tokaýlary döredip, agaç ekýärler. Munuň mysaly, Aşgabadyň baýyrly töwereklerindäki emeli tokaý giňişligi (massiwi) «Ak-tokaý», Pelwert obasynyň golaýynda gündogar igdesi, gamyş we derek agajy bilen utgaşýan «Awjeňňel» atly köp ýaşan çynara agaçlaryň tokaýy, şeýle hem Lebap welaýatynyň Halaç (ozalky Garabekewül) etrabyndaky tugaýy tokaýydyr."
Şu ýerde başga bir ähmiýetli obýekt - "Seýidi agajy" (ýa-da gurap barýan pälwan) – agajyň düýbi ýogynlygy bäş metrdan gowrak bolan tut agajy ýerleşýär, ol ähtimal ýurtdaky we sebitdäki bu görnüşiň iň garry agajydyr. Lebap welaýatynyň Köýtendag etrabynda, Köýtendag daglarynda, ýurtda ýeke-täk Arnap (Unabi) tokaýlygy bar, aýratyn agaçlaryň ýaşy ýarym müň ýyla çenli uzap bilýär - kesilen ýerdäki ýyllyk halkalar gaty inçedir. Tötanleýin populasiýamy ýa-da adamyň maksatlaýyn işimi? – diýmek kyn. Bu barada Lebap topragynyň baý bolan köp sanly rowaýatlarynyň biri bar.
Köpetdag, Uly Balkan we Köýtendag daglarynda, asyrlary gören arça (türkmen arçasy we zerawşan arçasy (bu görnüş ýurduň gündogar böleginde ösýär) duş gelýär. Bu agaçlar tebigatda ýaşap galyp, gadymy we seýrek ekoulgamlaryň indikatorlary bolup hyzmat edýärler, olaryň Aşgabat tokaý hojalygynda ortaça ýaşy 400-500 ýyl.
Alymlar Köpetdagyň elýeterli bolmadyk belentliklerinde bir "şahsyýeti" belläp, onuň ýaşyny iki müň ýyl diýip çaklaýarlar, bu bolsa ony ýurduň we Merkezi Aziýanyň çäklerindäki iň köne janly organizmleriň birine öwürýär. Arça örän haýal ösýär, haýallyk bilen agramyny ösdürýär, täze iňňeleri çykarýar, suwy tygşytly sarp edýär (içýär) - gurak howa şertlerine uýgunlaşmagyň aýratyn mysalydyr. Mundan başga-da, onuň şepbik siňen agajy mör-möjek zyýankeşleri tarapyndan amaly taýdan zaýalanmaýar. Arçanyň uzak ýaşamagyny öwrenmek üçin gyzykly desga Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň tokaý hojalygynda ýerleşýär, ol ýerde arçaly seýrek tokaýyň esasy böleginiň ýaşy 600-den 800 ýyla çenli, ýeke-täk agaçlaryňky bolsa 1000 ýyl. Olar elýeterli bolmadyk belent daglarda saklanyp galyp, aýratyn durnuklylygy we özboluşly genetik taýdan aýry düşýän populasiýalaryň barlygynyň mysalyny görkezýär, ösümlikleriň howanyň üýtgemegine uýgunlaşmagyny öwrenmek üçin uly ylmy gymmata eýedir.
Magtymguly etrabyndaky, Aýdere jülgesinde meşhur 500 ýaşly Şahoz ýa-da Patyşa hoz agajy ösýär. Onuň ady diňe bir täsirli ölçeglerini we ýaşyny däl, eýsem, ýerli medeniýetdäki simwoliki ornuny hem görkezýär. Şeýle ýekelikde, monumental agaçlar köplenç hormat goýulýan desgalara öwrülýärler, landşaftyň üýtgemeginiň, tebigatyň we adamyň özara täsiriniň "janly" şaýatlygy bolup hyzmat edýärler.
Duşak dagynyň günorta eňňidinde, iki müň metre golaý belentlikde, jülgeleriň birinde köne "Haýrabat" alma agajy ösýär. Bu agaç XIX asyryň ahyrynda serhetçiler tarapyndan çeşmäniň golaýynda döredilen bagdan ýeke-täk galan nusgadyr, häzirki wagtda ol "bitarap zolakda" galdy. Onuň ýaýran şahalarynyň diametri alty metrden az däldir. Alma agajy öz ýaşyna we çylşyrymly şertlere garamazdan miwe bermek ukybyny saklapdyr. Onuň özboluşly aýratynlygy adaty bolmadyk toplumda: ol maý aýynda, beýleki agaçlar eýýäm miwe emele getirýän wagty gülläp, noýabr aýynda miwe berýär. Botaniki rebus durnuklylygyň, adam zähmetiniň we medeni ýatlamanyň simwoly bolup hyzmat edýär, landşaftyň we ony döreden adamlaryň taryhyny saklaýar. Öňki çeňňeklemek we ýerli sortlar bilen garyşdyrmak tejribeleri, "Haýrabat alma-enesi" ýaly uly we "gyzyl ýaňakly" miweleriň alynmagyna getirýär.
Günbatar Köpetdagda, Nyýazym jülgesindäki platana agaçlarynyň tokaýlygy ünsi çekýär, käbir agaçlaryň ýaşy 300 ýyldan geçdi. Göwresiniň daşky aýlawy üç metr bolan bir düýp, ýaşaýyş siklini tamamlamagy meýilleşdirmän, onuň gyralarynda öňküsiň ömrüni dowam etdirýän on sany otuz ýyllyk agaç-galyňlyk bar. Seýrek ýaşaýyş ukyby! Ahal we Balkan welaýatlarynyň serhedindäki Nohur obasynda 200 ýyldan gowrak ýaşly "goýuk ägirt" platana agajy meşhurdyr, onuň töwereklerinde ýüz ýyllykdan üç ýüz ýyllyga çenli beýleki "doganlary" bar. Käbir agaçlaryň gymmaty, ýaşy we ölçeglerinden başga-da, olaryň medeni düzüm bölegindäki orny bilen kesgitlenýär, çünki olar tebigat we halkyň ruhy mirasy arasynda baglanyşyk bolup hyzmat edýärler. Ýene bir ýaşy uly agaç Hojagala (Balkan welaýaty) şäherçesinde, ýerli mekdepleriň biriniň golaýynda "pensijede ýaşaýar" - bu beýikligi 40 m çenli bolan platana, onuň çak edilýän ýaşy 250 ýyl.
Döwletiň goragy we ünsi, ýerli ilatyň aladasy bilen gurşalan aýratyn agaç-garrylaryň barlygyna garamazdan, alymlar gözlegçilere az ýa-da hiç hili näbelli bolan beýleki ýaşy uly agaçlary ýüze çykarmak we saklamak üçin ylmy-amaly esasy işläp düzmegi meýilleşdirýärler. Dürli hünärmenleriň hasaplamalaryna görä, elýeterli bolmadyk dag ýerlerinde ylmy jemgyýetçilige mälim bolmadyk gyzykly nusgalar bar. "Tebigat ýadygärligi" derejesini bermek üçin açyk ölçegleri ýoklugy bir tarapdan ekologiki hukuk binýadyny kämilleşdirmegiň zerurlygyny görkezýär. Beýleki tarapdan bolsa – institusional mehanizmiň, şol sanda Döwlet tebigat ýadygärlikleri hakyndaky nusgawy düzgünnamanyň barlygyny tassyklaýar, çünki Balkan welaýatynyň Magtymguly şäherçesindäki 135 ýyllyk çüýrekli dub agajy şeýle derejä eýedir. Oňa "Sumbar jülgesiniň batyry" diýilýär, ýaşy uly agajyň düýbündäki göwresiniň daşky aýlawy 390 sm. Ol resmi taýdan tebigat ýadygärligi hökmünde ykrar edilendir, degişli resminamasy – belgili pasporty bar, ol 1999-njy ýylyň maý aýynda, onuň ýaşy 110 ýyl diýlip kesgitlenende düzülipdir. Alymlar ýaşy takyk kesgitlemegiň, dendrohronologik seljermäni, umuman arid zolak üçin özboluşly bolan agaç görnüşlerini, ösümlik sortlaryny we tebigy populasiýalary ýüze çykarmak üçin genetik gözlegleri geçirmegiň ylmy taýdan esaslandyrylan ulgamynyň bolmagyny isleýärler.
Botaniki nukdaýnazardan Türkmenistanyň ýaşy uly agaçlary düzümi boýunça özboluşly ösümlik ekoulgamlarynyň indikatorlary, taryhy nukdaýnazardan – taryhyň janly şaýatlary, wagtyň goragçylarydyr. Medeni nukdaýnazardan bolsa – däp-dessurlaryň göterijileri, olaryň biri – ýaşy uly agaçlara "durnuklylygy, daşky täsirlere garşy durmak ukyby, güýçli tebigy häsiýeti, ýaşaýşa islegi" üçin hormat goýmakdyr, bu adamda hem gymmatly hasaplanýar. Bu däp Türkmenistan üçin ýeke-täk däl, ol Merkezi Aziýanyň has giň medeni we taryhy landşaftyň bir bölegidir. Bu, Türkmenistanyň uzak ýaşaýan agaçlaryny ýeke-täk däl-de, umumy siwilizasion yzygiderlilik kontekstinde seretmäge mümkinçilik berýär, bu bolsa olara goşmaça gymmat berýär.
Ýene bir dagdan - "demir ýa-da daş agajy" barada ýatlamak isleýärin, ol uzak ýaşaýan (onuň iň uly ýaşy 200 ýyla ýetýär) däl bolsa-da, halk däp-dessurlarynda aýratyn orny eýeleýär, "medeni ýaşy uly" bolup durýar. Ozallar ol "ýaman güýçlerden goraýan" hökmünde hormatlanypdyr. Şonuň üçin, belki-de, onuň agajy ozal doga, düýe eýerlerini we dokma maşynlaryny ýasamak, jaý gurmak üçin ulanylypdyr. "Dagdanly süýşmez, süýşse-de ýykylmaz" atly nakylyň we onuň bilen baglanyşykly mifologik gürrüňleriň bolmagy, bu agajyň milli aňyýete çuňňur goşulandygyny görkezýär. Käbir öýlerde häzir hem bosaganyň üstünde berkidilen dagdan şahalaryny görmek bolýar. Bu däp, agaçlaryň köp bölegi hut şol ýerde ösýändigi sebäpli, dag eteklerinde ýaşaýjylaryň arasynda aýratyn meşhurdyr. Bu agajyň gymmaty, ýaşan ýyllarynyň sany bilen däl-de, eýsem, Türkmen halkynyň durmuşynda we ynanmalarynda ornaýan gadymy orny bilen kesgitlenýär.
Gülnabat JUMAMYRADOWA,
Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli instituty
