Aşgabatda çölleşmä garşy göreşmek we howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak boýunça strategik ädimler ara alnyp maslahatlaşyldy
27 2026-njy ýylyň 17-nji iýunynda «Arçabil» myhmanhanasynyň maslahatlar zalynda gibrid görnüşde howa gün tertibini durmuşa geçirmekde hem-de ýer serişdelerini durnukly dolandyrmak (ÝSDD) tejribelerini ornaşdyrmakda milli we halkara hyzmatdaşlaryň tagallalaryny utgaşdyrmaga bagyşlanan giňişleýin tegelek stol geçirildi.
Çärä, Çölleşme we guraklyga garşy göreşmegiň Bütindünýä güni mynasybetli, Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrligi tarapyndan BMG-niň Ösüş Maksatnamasy – Ählumumy Ekologiýa Gaznasy (UNDP-GEF) tarapyndan durmuşa geçirilýän «Aral deňziniň basseýnindäki ýokary tebigy gymmatlyga eýe bolan ekoulgamlary we ýer serişdelerini goramak hem-de durnukly dolandyrmak» taslamasy, şeýle hem Döwletara durnukly ösüş komissiýasynyň Ylmy-maglumat merkezi bilen hyzmatdaşlykda guraldy.
Duşuşygyň esasy maksady Türkmenistanyň döwlet edaralarynyň hem-de BMG-niň Ösüş Maksatnamasy (UNDP), BMG-niň Azyk we oba hojalyk guramasy (FAO), Germaniýanyň halkara hyzmatdaşlyk jemgyýeti (GIZ) we Merkezi Aziýanyň Sebitleýin ekologiýa merkezi (CAREC) ýaly iri halkara guramalarynyň hereketlerini sazlaşdyrmak üçin bitewi pikir alyşma meýdançasyny döretmekden ybarat boldy. Gatnaşyjylar BMG-niň Çölleşmä garşy göreş konwensiýasynyň global metodologik çemeleşmelerinden ýerleriň zaýalanmagynyň bitarap derejesini gazanmak boýunça anyk ýerli çözgütlere geçmäge aýratyn üns berdiler.
Sebit başlangyçlary we halkara hyzmatdaşlygy
Ara alyp maslahatlaşmagyň möhüm ugurlarynyň biri ýurduň strategik başlangyçlary, şol sanda çölleşmä garşy göreş boýunça Sebitleýin merkezi döretmegiň häzirki ýagdaýy boldy. Bu mesele barada Türkmenistanyň DIM-niň ekologiýa meseleleri boýunça geňeşçisi Magtymguly Akmyradow çykyş etdi. Ol öz çykyşynda Türkmenistanyň daşary syýasat ugruny hem-de Türkmenistanyň Prezidentiniň Merkezi Aziýa ýurtlary üçin çölleşmä garşy göreş boýunça Sebitleýin merkezi döretmek baradaky giň gerimli başlangyjynyň aýratynlyklaryny giňişleýin beýan etdi.
Esasy çykyş edenleriň biri, Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrliginiň taslama boýunça milli utgaşdyryjysy Rüstem Nuryýew, gutlag sözünde bu çäräniň milli strategik maksatlara ýetmekdäki ähmiýetini nygtady. Ol tegelek stoluň maksatnamasynyň öňdebaryjy halkara tejribäni döwlet syýasatyna ornaşdyrmaga gönükdirilendigini aýtdy. Çykyşyň barşynda, adam tagallalaryň utgaşmagynyň diňe bir daşary goldawy birleşdirmek bilen çäklenmän, eýsem BMG-niň howandarlygynda sebitleýin hyzmatdaşlygy ulgamlaşdyrmaga mümkinçilik berjekdigini belledi. Şeýle hem R. Nuryýew ýerlerden peýdalanmagy meýilleşdirmekde BMG-niň global görkezijilerini milli ulgamlara uýgunlaşdyrmagyň möhümdigini aýtdy.
Tebigata esaslanýan çözgütler we taslama işi
Türkmenistanyň Merkezi Aziýanyň Sebitleýin ekologiýa merkezindäki (CAREC) taslama ofisiniň geňeşçisi Döwlet Jumakulyýew guramanyň maksatnamalarynyň milli strategiýany durmuşa geçirmekdäki goşandy barada çykyş etdi. Ol 2026-njy ýylyň 1-nji maýynda işe başlan Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrligi, FAO-BMG, GEF-8 we CAREC tarapyndan bilelikde durmuşa geçirilýän «Türkmenistanyň oba hojalyk pudagynda howanyň üýtgemegine durnuklylygy ýokarlandyrmak maksady bilen tebigaty goraýjy özgertmeleri işjeňleşdirmek» atly täze taslama barada giňişleýin maglumat berdi. Taslama oba hojalygynda tebigata esaslanýan çözgütleri (NbS) ornaşdyrmaga we ekoulgamlary dikeltmäge gönükdirilendir.
2022-nji ýylyň 2-nji martynda Keniýanyň Naýrobi şäherinde geçirilen BMG-niň daşky gurşaw boýunça Assambleýasynyň 5-nji sessiýasynyň Rezolýusiýasy bilen kabul edilen NbS (Nature-based Solutions) düşünjesine aýratyn üns berdi. NbS – ekoulgamlary dikeltmekde we durnukly oba hojalygyny ösdürmekde tebigatyň öz mümkinçiliklerini ulanýan, tehnologik tejribeleriň alternatiw usulydyr. Taslama köp maksatly we köp ugurly bolup durýar. Ilkinji tapgyrda şu işler meýilleşdirilýär:
• Repetek döwlet biosfera goraghanasyna we Ýerajy döwlet tebigy çäkli goraghanasyna tehniki goldaw bermek;
• agro tokaý hojalygy usullaryny ornaşdyrmak we tokaý gorag zolaklaryny döretmek;
• tebigy tozanlandyrmagyň esasy faktory hökmünde aryçylygy ösdürmek.
Ekspert seljermesi we amaly netijeler
Maslahatyň dowamynda öňdebaryjy bilermenler we degişli tebigaty goraýyş edaralarynyň ýolbaşçylary çykyş etdiler. Gatnaşyjylara Türkmenistanda çölleşme meselesi boýunça suwarylýan ýerleriň we öri meýdanlarynyň ýylsaýyn zaýalanmagy bilen baglanyşykly giňişleýin seljerme hödürlendi.
Lebap we Daşoguz welaýatlarynda ýer serişdelerini durnukly dolandyrmagyň mehanizmlerini ornaşdyrmak boýunça amaly netijeler görkezildi. Şolaryň arasynda:
• sanly GIS-monitoring ulgamyny ulanmak;
• howanyň üýtgemegi şertlerinde toplumlaýyn ýerden peýdalanmak boýunça ýol kartasyny işläp taýýarlamak.
Tegelek stoluň gatnaşyjylary Merkezi Aziýa ýurtlary bilen Russiýanyň bilelikdäki hereketleriniň mümkinçiliklerini ara alyp maslahatlaşdylar. Şeýle hem BMG-niň Çölleşmä garşy göreş konwensiýasyna hasabat bermek üçin birleşdirilen çemeleşme, iň gowy tejribeleri daýhanlar üçin meýdan mekdepleri arkaly giňeltmek we hususy pudagy howa başlangyçlaryna çekmek meseleleri teklip edildi. Çykyş edenler öri meýdanlarynyň zaýalanmagyna garşy göreşde, göçýän çägeleri berkitmekde ylmy goldawyň möhümdigini, şeýle hem jemgyýetçiligiň ekologiýa maglumatlaryna elýeterliliginiň we karar kabul etmek prosesindäki ornuny aýratyn nygtadylar.
Bu tegelek stoluň geçirilmegi institusional gatnaşyklary berkitmäge hem-de Aral sebitiniň ekologik sagdynlaşdyrylmagy we durnukly ösüş ugrunda netijeli pudagara hyzmatdaşlyk üçin ygtybarly metodologik esas döretmäge mümkinçilik berdi.
