Täzelikler

  Şu ýyl gyş aýlarynyň mylaýym howaly bolup, ygalyň kadaly düşmegi  —  “ir gülleýän” ösümlik dünýäsiniň  wekillerini wagtyndan ir oýanmagyna getirdi. Ösümlikleriň ösüşiniň fenologiki fazalarynda giň gerimli üýtgeşiklik syn edildi. Adaty gülleýiş görnüşleri üýtgedi we ýazky ösümlik dünýäsi öz durmuşyny uzak möhletli ortaça görkezijiden has ir başlady.

  Bu bolsa tebigy rejäniň umumy üýtgemegine getirdi. Irki baharyň bu çagyryşyna ilkinji bolup biziň meşhur ir gülleýän efemeroidlerimiz “seslendiler”.

  Köýtendag gerşiniň depeleri entek gar bilen örtülip, sowuk howa jülgelerde saklanyp durka, dag ýapgytlarynda hakyky täsinlik başlanýar. Bahar güneşi gyzan badyna, jansyz ýaly görünýän dag ýapgytlary janly reňkler bilen örtülýär. Bu täsinlik topragyň çygly wagtynda güllemäge howlugýan, örän gysga we joşgunly ömri bolan efemeroid — ösümlikleriň öz gezeginde tebigatda janlanmagynyň netijesidir. Bu ösümlikler Köýtendagyň gazaply dag howasyny "aldaýarlar", olar gyşyň aňzak sowugy bilen tomusyň gurakçylygynyň arasyndaky gysga ir alabahar döwründen peýdalanýarlar. Howanyň temperaturasy 0°C-den ýokary galan badyna, olar öz soganlarynda we köklerinde saklanýan iýmit maddalaryny ulanyp, güýçli ösüşe başlaýarlar. Efemeroidleriň ösüş durmuşy çalt depginde geçýärler. Olar birnäçe hepdäniň dowamynda ösüp, gülläp,  ýetişen  tohumlaryny tebigata sepmelidirler. Şonuň üçin olara "ir gülleýänler" diýilýär. Biz bulary köplenç baharyň buşlukçylary diýip atlandyrýarys. Uzak möhletli fenologik gözegçiliklerimize görä, şu ýyl bahar pasly ortaça kadadan  15 gün öň geldi. Tebigy ritmleriň bu uly üýtgemesi sebitimiziň özboluşly ösümlikleriniň ir güllemegine, mart aýynyň birinji ýarymynda eýýäm dag eňňitleriniň dürli boýaglar bilen öwüşgün atmagyna getirdi. Tebigatyň şeýle adatdan daşary gyssanmaçlygy seýrek duş gelýän ýagdaý. Adatça bu görnüşler biri-biriniň orunlaryny kem-kemden çalşyrýarlar, ýöne şu möwsümde, ýumşak gyş sebäpli, biz olaryň bir wagtyň özünde, möwç urup güllemegine şaýat bolýarys.

  Şu ýylky amatly şertlere ilkinji bolup liliýalylar maşgalasyndan bolan — maýdaja gaz sogany seslendi. Olaryň kiçijik, ýagty sary, ýyldyz şekilli gülleri topragyň adatça ýaňy gyzmaga başlan açyk ýerlerinde görnüp başladylar. Haýran galdyryjy ösüş depgini bilen bu "sary gar aşagyndan çykýan" ösümlik  2026-njy ýylyň bahar möwsüminiň hakyky öňdebaryjysy boldy. Olar topragy gün şöhleleriniň gyzdyrmagy bilen ýerden ilkinji bolup çykýarlar. Şu ýyl olaryň Köýtendagyň eteginde altyn ýaprajyklary has-da gür we ir göründiler. Bu ösümligiň yzyndan däligöjele we kesselringiň kolhikumy jülgeleriň gün şöhlesi düşýän eňňitlerinde özleriniň bardygyny mälim etdiler. Gyzykly tarapy beýleki ösümlikler henizem uklap ýatyrka, olaryň eýýäm güllemäge başlamagy   tebigatyň hakyky syrlarynyň biridir. Däligöjele gar erän badyna ýa-da topragyň ýokarky gatlagy gyzyp başlan badyna öz ösüşini başlaýar. Onuň ýaprajyklary inçe we owadan, ösümligiň özi bolsa ejiz görünýär, emma aslynda ol mart aýynyň gijeki çigrekli howasyna aňsatlyk bilen çydaýar. Soňra Korolkowyň zagprany  güllemek ýarşynda nobaty alýar. Korolkowyň zagprany hem entek gar doly eremänkä göze görnüp başlaýar. “Ir gülleýänleriň” aglabasy gülgüne ýa-da ak reňkleri saýlasalar-da, zagpran baharyň gelmegini goýy altyn sary reňk bilen buşlaýar. Onuň sary gülleri - "küýzejikleri" güneşli ýapgytlarda ilkinji bolup gülleýänleriň arasynda bolup, ýazky marafonda köplenç däligöjele bilen bäsleşýär. Onuň altyn-sary "küýzejikleri" käwagt garyň galyndylarynyň arasyndan edil gary deşip çykan ýaly bolýarlar.  

  Köýtendag çuň dereler bilen dilkawlanandyr. Dereler hem ösümlikler üçin özboluşly mikroklimat döredýär. Gyşda derelerde hemişe ýumşak howa bolýar, çyglylyk ýokarydyr, emma ýagtylyk az bolýar. Şeýle şertlerde ilkinji bolup ýazyň başynda Popowyň üpüklijesi peýda bolýar. Onuň çylşyrymly  gülleri adatdan daşary görnüşi bilen tapawutlanýar. Ol dere gaýalarynyň gatlaklarynda we tekjelerinde gizlenip, ýumşak şertleri halaýar. Fedçenkonyň nowruzgüli kölegeli gaýalaryň we çygly ýerleriň hakyky bezegidir. Onuň inçe gülgüne-melewşe gülleri haýbatly dag landşafty üçin örän nepis görünýär. Nowruzgül çyglylygyň hakyky görkezijisidir. Ony gurak, güneşli ýerlerde tapyp bilmersiňiz. Ol "aglaýan" gaýalaryny we dag çeşmeleriniň suw akýan ýerlerini halaýar. Eger nowruzgül çakdan aşa kän güllän bolsa, bu gyşyň garly bolandygyny we ýazyň ýumşak boljakdygyny aňladýar.

Nowruzgül türkmen halk lukmançylygynda gadymdan bäri bellidir. Onuň "Nowruzgül" atly şahyrana ady, onuň gülläp başlan pursatyny ýazky gün  deňleşmesi bilen gabat gelýänligi sebäplidir. Köýtendagda ony "Birseper" diýip hem atlandyrýarlar. Sebäbi bu ösümligiň bejeriş häsiýeti bar. Ýerli ilat ony ýaralary bejermekde we aşgazan-içege keselleri üçin netijeli derman hökmünde gadymdan  ulanyp gelipdirler.

  Janly reňkli gymmatlygy bilen — Mart aýynyň başyna Türkmenistanda diňe Köýtendagynda duş gelýän Ýunona ösümliginiň seýrek görnüşleriniň ikisi bilen eňňitler we dag etekleri bezeldi. Birinjisi, buhara ýunonasy, hakyky dag aristokratydyr. Onuň adatdan daşary gülleri, görnüşi boýunça çylşyrymly we reňki boýunça irislere meňzeýär. buhara ýunonasy Köýtendagyň iň owadan we seýrek ösümlikleriniň biridir.  “Ir gülleýänleriň” köpüsinden  tapawutlylykda, onuň gaýa ýaryklaryna çuňňur uzalýan örän uzyn we etli kökleri bar. Ol diňe bir owadan gül däl, eýsem daglyk sebitimiziň  gazaply howasyna döz gelip bilýän çydamly ösümlik hökmünde tanalýar.   

Gün şöhlesi düşýän ýapgytlarda öz ornuny görkezýän ikinji görnüş Köýtendag ýunonasydyr. Boýy 30 sm-e çenli bolan bu owadan soganly  ösümlik, baý melewşe ýa-da goýy gyrmyzy reňkli uly gülleri bilen gözüňe ilýär. Aşaky ýapraklardaky açyk sary tegmiller olara aýratyn bir gözellik goşýar we tozanlandyryjy mör-möjekler özüne çekýär. Gülleýän Ýunonany görmek islendik tebigatşynas üçin şowlulykdyr. Bu ajaýyp Ýunonalaryň ýanynda dag tozgalary hem gülläp otyrlar. Pes ýerlerdäki tozgalardan tapawutlylykda, biziň dag tozgalarymyz hakyky "türgenlerdir". Olar ýelden goranmak üçin gaýalara berk ýapyşýarlar, we altyn sebetleri ünsli synlaýjy üçin janly sagatlar   bolup hyzmat edýär. Bu ýyl olaryň altyn halysy dag eteklerini adatdakysyndan has ir örtdi we gyş ukysynda ir oýanýan mör-möjekler üçin ilkinji baýramçylyk boldy.

Köýtendagdaky irki gülleýän ösümlikleri sebitiň ekoulgamyny saklamakda möhüm rol oýnaýar. Irki güller gar eremeginden soň topragyň eroziýasynyň öňüni alýar we irki mör-möjekler ýagny, ýabany arylar we kebelekler ýaly tozanlandyryjylar üçin nektaryň möhüm çeşmesi bolup durýar. 

  Köýtendagyň ir gülleýän ösümlikleri diňe bir ajaýyp gülleri bilen gözüňizi begendirmän, eýsem sebitiň ekologik deňagramlylygyny saklamakda hem möhüm rol oýnaýar. Olaryň köpüsiniň özboluşly dermanlyk we bezeg häsiýetleri bar. Şonuň üçin Korolkowyň zagprany, Popowyň üpüklijesi we Fedçenkonyň nowruzgüli ýaly iň gymmatly endemik we seýrek görnüşler 2024-nji ýylda çapdan çykan   Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň dördünji neşirine girizildi. Köýtendagyň tebigaty özboluşlydyr we onuň ösümlik dünýäsi ýurdumyz üçin gymmatly baýlykdyr. Köýtendag dünýäniň başga hiç ýerinde duş gelmeýän köp sanly endemik görnüşleriň   öýidir.

Biz sebitimiziň ýaşaýjylaryna we myhmanlaryna ýatladýarys: Köýtendagyň gözelligi biziň hemmämize degişli. Efemeroid ösümlikleriň ösüş möwsüminiň gysga bolmagy sebäpli, ýerüsti böleklerine zyýan ýetirilmegi (güllerini ýygnamak) olaryň soganlarynyň indiki ýyl üçin energiýa toplamak mümkinçiliginden mahrum edýär we ösümligiň ýok bolmagyna getirýär. Bu gözelligi saklamagyň iň gowy usuly ýadygärlik surat almakdyr. Häzirki zaman sanly tehnologiýasy bize ejiz dag ekosistemasyna zyýan ýetirmezden, inçe ýaprakdaky her bir damary surata düşürmäge mümkinçilik berýär. Köýtendagyň bahary gözelligiň gysga pursatydyr. Sizi bu täsinlikleri görüp guwanmaga, gözel tebigatymyzy surata almaga çagyrýarys we tebigat ýodajyklarynda diňe aýak yzlaryňyzy  galdyrarsyňyz diýip ynanýarys. Goraghanamyzyň tebigy senenamasy bizi we geljekki nesillerimizi  elmydama guwandyrar ýaly, bu täsin özboluşly ösümliklerimizi berk  goralyň!