Täzelikler

Aral taslamasynyň ýolbaşçysy Gözel Atamyradowa meseläniň umumy mazmunyny beýan etdi. Öri meýdanlary ýurduň oba hojalyk ýerleriniň takmynan 96 göterimini tutýar, şonuň bilen birlikde olaryň takmynan ýarysy dürli derejede zaýalanan (degradasiýa sezewar bolan), 5 göterime golaýy bolsa süýşýän çägelerden ybaratdyr. Munuň esasy sebäplerine mallaryň çenden aşa köp bakylmagy, guýulara we sardobalara düşýän agram, suwarylýan ýerleriň (suw içilýän nokatlaryň) könelmegi hem-de gyş we ýaz aýlarynda ýagynlaryň az ýagmagy degişlidir. Taslamanyň çäklerinde amala aşyrylan çäreleriň biri Lebap we Daşoguz welaýatlarynyň synag meýdançalarynda 33 gektar meýdanda sazak ekmek boldy. Şeýle hem taslama sardobalaryň we guýularyň durkuny täzelemegiň birkysmy taslamasyny ylalaşdy we hojalyklara öri meýdanlaryna düşýän rugsat edilýän agramy hasaplamak üçin ýönekeýleşdirilen sanly önümi — «kalkulýatory» gowşurdy.

Durnukly ösüş boýunça döwletara toparyň (DÖDT) Ylmy-maglumat merkeziniň direktory, biologiýa ylymlarynyň kandidaty Muhammet Durikow Merkezi Garagumuň öri meýdanlaryny dikeltmegiň toplumlaýyn meýilnamasyny hödürledi. Bu meýilnama düzümine Ýerbent, Böri, Bokurdak we Bozköl fermalary girýän, öri meýdanlarynyň umumy tutýan meýdany takmynan 850 müň gektara barabar bolan «Ýerbent» daýhan birleşiginiň maglumatlary esasynda taýýarlanyldy. Köp ýyllaryň dowamynda mallaryň ýygjam bakylmagy, gyrymsy agaçlaryň çapylmagy we gurak gelen ýyllar ösümlik örtüginiň seýreklemegine getirdi, guýularyň we obalaryň töwereginde bolsa süýşýän çägeleriň ojaklary emele geldi. Çägiň suw bilen üpjünçiligi endigan däl: suwlandyrylan 480 müň gektar öri meýdanyna 71 guýy we 20 sardoba düşýär. Köp guýularyň suwy mallary suwarmak üçin oňly ýaramaýar — onuň minerallaşma derejesi bir litrde 12 grama ýetýär. Suwly ýerlerde mallar üznüksiz we çenden aşa köp bakylýar, suwsuz meýdanlar bolsa düýbünden peýdalanylmaýar, netijede bu iki ýagdaýda-da ýerleriň zaýalanmagy dowam edýär. Öri meýdanynyň ot-iým sygymy 71 müň baş mala niýetlenip bahalandyrylan bolsa, hakykat ýüzünde oňa 163 müň baş mal düşýär.

 Meýilnama ýerli öz-özüni dolandyryş edaralarynyň ýanynda öri meýdanlaryndan peýdalanylyşyny düzgünleşdirmek boýunça topary döretmegi, iki ýylyň dowamynda her pasylda geobotaniki barlaglary geçirmegi, mallaryň baş sanyny we suw çeşmelerini hasaba almagy, guýulary we sardobalary abatlamagy hem-de gurmagy, şeýle hem öri meýdan dolanyşygyny (gezekleşigini) girizmegi göz öňünde tutýar. Ösümlik örtügini dikeltmek üçin çöl ösümlikleriniň tohumyny sepmek we nahallaryny ekmek, nahalhanalary ýerleşdirmek üçin bolsa Bokurdak we Kekirdek obalary maslahat berildi. Bokurdakda geçirilen okuw maslahatynda meýilnama bilen tanyşdyrylan çopanlar we ýerli ýaşaýjylar ony goldadylar hem-de öz tekliplerini beýan etdiler.

 Öri meýdanlaryndan peýdalanmagyň hukuk esaslary barada Ýolbars Kepbanow çykyş etdi. «Öri meýdanlary hakynda» Kanuna (2015 ý.) laýyklykda, öri meýdanlary döwlet eýeçiliginde galýar we hususy eýeçilige satylmaga degişli däldir. Olar peýdalanmaga we kärendesine berilýär, munuň tertibi bolsa Türkmenistanyň Prezidentiniň 2020-nji ýylyň 4-nji sentýabryndaky Karary bilen kesgitlenendir. Daýhan birleşikleri we döwlet paýy bolan kärhanalar ýerleri 25 ýyla çenli möhlete, beýleki ýuridik şahslar, raýatlar we çekene (hususy maldarlar) bolsa 10 ýyla çenli möhlete alýarlar. Tölegiň möçberi mallaryň görnüşine we sanyna hem-de öri meýdanlarynyň derejesine bagly bolup, serişdeler döwlet býujetine gelip gowuşýar we ol ýerden öri meýdanlaryny gowulandyrmaga hem-de düzümi ösdürmäge gönükdirilýär. Şonuň bilen birlikde, kanun çarçuwaly häsiýete eýedir we çykyş edijiniň bahalandyrmagyna görä, ony durmuşa geçirmek üçin on töweregi kanunasty nama zerurdyr.

Joragül Halbaýewa BMG-niň Çölleşmä garşy göreşmek boýunça Konwensiýasy tarapyndan öňe sürülýän çemeleşmä — ýerleriň zaýalanmagynyň bitarap deňagramlylygyna esaslanyp, kanunçylygy täzelemek boýunça teklipleri hödürledi. Öri meýdanlarynyň ýagdaýyna üç görkeziji boýunça baha bermek teklip edilýär: ösümlik örtüginiň üýtgeýşi, ýerleriň önümliligi we toprakdaky organiki uglerodyň gorlary. Ösümlik örtügine her ýyl, toprakdaky ugleroda bolsa bäş ýylda azyndan bir gezek baha berilýär. Zaýalanan ýer bölegi wagtlaýynça, üç ýyla çenli möhlet bilen peýdalanmakdan çykarylyp bilner. Öri meýdanlaryndan halal we talabalaýyk peýdalanýanlar üçin kärende tölegleri boýunça ýeňillikler hem-de galofitleriň we psammofitleriň tohumlaryny satyn almak üçin çykdajylaryň bir böleginiň öwezini dolmak teklip edilýär.

 Ýerden peýdalanmak boýunça bilermen Döwlet Jumakulyýew gurak ýerleri agdyklyk edýän ýurt üçin ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreşmegiň ekologiýa we azyk howpsuzlygy bilen bagly meseledigini nygtady. Ýerleriň melioratiw taýýarlyksyz özleşdirilmegi, tygşytsyz suwarym, zeýkeş ulgamlarynyň kanagatlanarsyz işlemegi, şorlaşma, eroziýa, Aral deňziniň guran düýbünden duzlaryň we tozanlaryň göterilmegi, gurakçylyk hem-de Amyderýanyň akymynyň üýtgäp durmagy zaýalanma hadysasyny has-da güýçlendirýär.

 Halkara bilermenler deňeşdirme seljermesini hödürlediler. Ilýa Smelýanskiý Gazagystanyň, Gyrgyzystanyň, Özbegistanyň, Mongoliýanyň we Russiýanyň kanunçylygyny deňeşdirip, öri meýdanlaryndan peýdalanmagyň jikme-jik meýilnamalarynyň iş ýüzünde köplenç resmi kagyz ýüzünde galýandygyny belledi. Şunuň bilen baglylykda, ol tebigy öri meýdanlaryny gorap saklamaga ugrukmagy maslahat berdi. Ýewgeniý Kuznesow aýratyn goralýan tebigy ýerlerde mal bakmagyň çäklendirmeleri barada gürrüň berdi. Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrliginiň garamagyndaky Amyderýa we Gaplaňgyr döwlet tebigy goraghanalarynyň esasy gorag zolagynda islendik hojalyk işini alyp barmak gadagandyr, tebigatdan möwsümleýin utgaşykly peýdalanylýan ýörite zolaklarda — çäkli goraghanalarda (zakazniklerde) bolsa, öri meýdanynyň ýagdaýyna görä tapawutlandyrylan kadalar esasynda — bir gektara şertli mal başynyň ülüşlerinden başlap, 0,5 şertli başa çenli çäkde rugsat berilýär. Onuň pikirine görä, işe öri meýdanlaryndan peýdalanyjylar bilen pikir alyşmakdan: jemgyýetçilik geňeşlerini döretmekden we ýerli ilatyň arasynda pikir soralyşyklary geçirmekden başlamalydyr.

Tegelek stoluň jemleri boýunça Ýer kodeksine we «Öri meýdanlary hakynda» Kanuna ylalaşylan üýtgetmeleriň we goşmaçalaryň taslamalary, maglumat alyşmagyň pudagara tertibi, Geografik maglumat ulgamlarynyň (GMU) gurallaryny ornaşdyrmagyň ýol kartasy taýýarlanylmalydyr, şeýle hem işlenip düzülen çözgütler Çölleşmä garşy göreşmek boýunça täzelenilýän Milli hereketler maksatnamasynda we 2026–2030-njy ýyllar üçin Milli tokaý maksatnamasynda nazara alynmalydyr.

 Bilermenleriň pikirleri: öri meýdanlaryna baha berlende nämeleri nazara almak wajyp?

Türkmenistanyň çöl öri meýdanlary örän dürli-dürlüdir. Çägelik ýerlerde ösümlik örtüginiň esasyny sazak we gandym toparlary, toýunsow topraklarda — ýowşan we şora ösümlikleri, şorlaşan ýerlerde bolsa — galofit toparlary düzýär, ýazky ot-iýmiň ep-esli bölegini bolsa birýyllyk otjumak efemerler we köpýyllyk efemeroidler berýär. Bu ösümlik toparlary mal bakylmagyna dürlüçe täsir görkezýärler we dürlüçe dikelýärler, şonuň üçin öri meýdanyna düşýän agramyň birmeňzeş kadalary çäkleriň hakyky ýagdaýyny şöhlelendirmeýär: bu babatda tapawutlandyrylan (diferensirlenen) çemeleşme zerurdyr.

Ýerleriň zaýalanmagy hemişe ösümlik örtüginiň ýitip gitmeginden başlanmaýar. Ösümlik örtügi saklanyp galyp biler, ýöne kem-kemden iň gymmatly ot-iýmlik görnüşlerini ýitirer, netijede öri meýdanlarynyň hojalyk gymmaty göze görnüp ugramazyndan has öň peselýär. Esasan-da, guýularyň töweregindäki meýdanlar has ejiz bolup, ol ýerlerde ösümlikler depelenýär (hünärmenler suw çeşmesinden ýüz metr çemesi gapdala suw akdyrylýan ýapjagaz çekmegi, soňra bolsa onuň ugruny üýtgetmegi maslahat berýärler). Galyberse-de, öri meýdanynyň ot-iým sygymy hemişelik üýtgemeýän ululyk däldir: ol degişli ýyldaky ýagynlaryň mukdaryna bagly bolup, ösümlik örtüginiň hakyky ýagdaýyna görä düzedilip durulmalydyr.

Şonuň üçin geobotaniki gözegçilik (monitoring) örän wajypdyr. Hemra maglumatlary we GMU-nyň (GIS) gurallary uly çäklerdäki üýtgeşmeleri yzarlamaga mümkinçilik berýär, ýöne olar ýer üstündäki barlaglaryň ornuny tutup bilmeýär, çünki diňe ýer üstündäki barlaglar ösümlikleriň görnüş düzümini we ot-iýmlik gymmatyny kesgitleýär. Dikeldiliş işleri barada hem şony aýtmak bolar: ol diňe sazak ekmek bilen çäklenmeli däldir: ösümlikleriň saýlanyp alynmagy topraga, şorlaşma we çyglylyk derejesine bagly bolup, esasy artykmaçlyk ýerli görnüşlere berilmelidir. Netije ekilen ösümlikleriň sany bilen däl-de, eýsem ekilen nahallaryň düýp tutuşy we geljekki ýyllarda ösümlik örtüginiň ösüş depgini bilen bahalandyrylýar.

Galofitler barada aýratyn durup geçmelidir. Garagumda bular gymmatly ot-iýmlik ösümliklerdir: guraklyga çydamly kserofitler we şora çydamly galofitler ýokary belokly ot-iým, azyklyk, ýag berýän we dermanlyk çig mal berýärler hem-de adaty ekinleriň diýen ýaly ösmeýän şorlaşan, gipsli we çägeli topraklaryny hem-de takyrlary özleşdirýärler. Olaryň çuňňur kök ulgamy topragy berkidýär, sorup alan çyglylygy bolsa ýerasty suwlaryň derejesini peseldýär we ikilenji şorlaşmany gowşadýar. Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutynyň ylmy işläp düzmeleri 15–20 ýyllap önüm berýän, özüne çykarylan çykdajylary bolsa birnäçe ýylyň içinde ödäp bilýän öri meýdan agrofitosenozlaryny döretmäge gönükdirilendir.

  Gülnabat JUMAMYRADOWA,

  Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutynyň Biodürlülik laboratoriýasynyň ylmy işgäri.